Sessizlikte ne duyarız?

BÖLÜM 01 / 03

Beklenen ses gelmeyince

Bir konser salonunda piyanonun başına oturan kişiye bakarken daha ilk nota duyulmadan dinlemeye başlarız. Bakışımızla birlikte kulağımız da sahneye yönelir. Sandalyenin sesi, yanımızdaki nefes, dışarıdan gelen uğultu henüz konserin parçası sayılmaz. Onları asıl beklediğimiz şeyin çevresine yerleştiririz.

John Cage’in 4′33″ adlı yapıtı bu beklentiye müdahale eder. İlk kez 1952’de, Woodstock’ta piyanist David Tudor tarafından seslendirildi. MoMA’nın eser kaydında anlatıldığı üzere Tudor üç bölümü piyano kapağını açıp kapatarak işaretledi; alışılmış piyano müziği yerine ortamın sesleri duyuldu. [1] Piyanonun susması, odadaki hayatın da sustuğu anlamına gelmiyordu.

Burada beni ilgilendiren, bir şeyin eksilmesiyle dikkatin yön değiştirmesi. Beklediğimiz ses gelmediğinde, daha önce arka plana ittiğimiz şeyler öne çıkabilir. Dinlediğimiz yalnızca sesler değildir; hangi sesin dinlenmeye değer olduğuna ilişkin alışkanlığımız da işin içindedir.

BÖLÜM 02 / 03

Boşluğun bir ölçüsü var

Cage’in orantılı notayla hazırladığı partisyonun kendisine armağan edildiği Irwin Kremen, 1994 tarihli konuşmasında bu yazımda sayfadaki mesafenin süreyi temsil ettiğini anlatır. Dikey çizgiler arasındaki açıklık, zamanın ölçüsüne dönüşür. [2] Görünüşte boş duran yer, icranın süresini taşır.

Bir sayfadaki boşluğa da böyle bakabiliriz. İki paragraf arasındaki aralık, düşüncenin duracağı bir yer bırakır. Her köşesi doldurulmuş bir yüzeyde ise gözün nereye döneceği daha baştan belirlenmiş gibidir. Bana göre iyi bir boşluk, içeriğin yokluğu kadar okura tanınan hareket alanıyla da ilgilidir. Ancak bu bir reçete değildir: Her seyrek sayfa incelikli, her yoğun sayfa yorucu olmaz. Önemli olan, aralığın metinle kurduğu ilişkidir.

BÖLÜM 03 / 03

Dikkatin yönü

Bu bakıştan bütün sesleri sevmemiz gerektiği sonucu çıkmaz. Gürültü rahatsız edebilir; insanın dinlenebileceği bir yere ihtiyacı olabilir. Bir eserin çevredeki sesleri duyulur kılmasıyla, gündelik hayatta başkasının istemediği sese maruz bırakılması aynı durum değildir. Dikkat, tercih hakkının yerini tutmaz.

Yine de bir sesi hemen iyi ya da kötü diye ayırmadan önce onun bulunduğu yeri fark etmek mümkün. Bir fincanın masaya değmesi, kapının kapanması, cümlenin ardından gelen kısa ara: Bunlar tek başlarına büyük anlamlar taşımak zorunda değil. Günün dokusu biraz da böyle kurulur.

Sessizliği yalnızca eksiklik diye düşündüğümüzde, kulağımızı bir sonraki belirgin sese kadar bekletiyoruz. O arada duyulabilecek neyi kaçırıyoruz?